و مضامين آن انعكاس دارد . به يك مورد از اشارهء قرآن به رونق تجارى مكه و كاروان‌هايش پيش‌تر اشاره كرديم . يكى از محققان آمريكايى ، به نام سى . سى . تورى C . C . Torrey تحقيقى دربارهء اصطلاحات تجارى - مذهبى در قرآن « 1 » The Commercial Theological Terms in the Quran انجام داده ، و به اين نتيجه رسيده است كه آن اصطلاحات بيانگر نكات اساسى اعتقادى است ، و نه صرفا استعاره‌هاى گويا و روشنگر . درميان اين‌گونه تصريحات و تأكيدات قرآنى ، اين مضامين وجود دارد : اعمال انسان‌ها در كتابى ثبت مىشود ؛ داورى فرجامين يك نوع حساب و كتاب است ؛ هر انسانى حساب و كتاب يا كارنامهء خويش را دارد ؛ ترازوهاى محاسبه و حسابرسى برپا خواهدشد ( چنان كه در كسب‌وكار دنيوى براى مبادلهء پول و كالاها ضرورت دارد ) و اعمال انسان سنجيده مىشود ؛ هر نفسى در گرو كارهايى است كه انجام داده است ؛ اگر كارهاى يك فرد صواب باشد ، به ثواب نايل مىگردد ، يعنى اجر مىيابد ؛ حمايت از آرمان پيامبر [ ص ] در حكم قرض دادن به خداوند است . « 2 » اهل مكه درعين‌حال كه روابط كسب‌وكارى مداوم با قبايل داشتند ، پيوندهاى عميق‌ترى هم با زندگى بيابانى داشتند . فقط يك دو نسل بود كه زندگى چادرنشينى و بيابانى را رها كرده و در مكه استقرار يافته بودند . از بسيارى جنبه‌ها ، مردم مكه هنوز نگرش چادرنشينان را حفظ كرده بودند . بيمارى [ اجتماعى ] و نارضايى عام كه در مكه وجود داشت ، چه‌بسا عمدتا ناشى از برخورد و حتى تعارض بين عرف چادرنشينى و شيوهء جديد زندگى تجارت پرورد بود . اين شيوهء زندگى چادرنشينى - قبيله‌اى است كه در قرآن كريم مفروض گرفته شده است . چادرنشينى و كوچ‌نشينى يكى از دستاوردهاى بزرگ زندگى اجتماعى انسان است . آرنولد توين بى از آن به عنوان فتح الفتوح ياد كرده است ، چرا كه مستلزم اهلى كردن حيوانات ، به‌ويژه شتر بوده است و اين كار بايد در زمانى

--> ( 1 ) . ليدن ، 1892 م . ( رسالهء دكترا در يكى از دانشگاه‌هاى آلمان ) ( 2 ) . ازجمله - نامهء اعمال در سورهء حاقّه ، آيهء 19 ، 25 ؛ سورهء انشقاق ، آيهء 7 ، 10 . شمارش ، سورهء حاقّه ، آيهء 20 ، 26 ؛ سورهء انشقاق ، آيهء 8 . ترازو ، سورهء انبياء ، آيهء 47 ؛ سورهء قارعه ، آيهء 6 ، 8 . گروى رهن ، سورهء طور ، آيهء 21 ؛ سورهء مدّثّر ، آيهء 38 . استخدام كردن و اجر ، سورهء حديد ، آيهء 19 ، 27 ؛ سورهء انشقاق ، آيهء 25 ؛ سورهء تين ، آيهء 6 . قرض ، سورهء بقره ، آيهء 245 ؛ سورهء مائده ، آيهء 12 ؛ سورهء حديد ، آيهء 11 ، 18 ؛ سورهء تغابن ، آيهء 17 ؛ سورهء مزّمّل ، آيهء 20 .